Homo heidelbergensis Nu Piltdown ontmaskerd was waren er drie Europese hominiden bekend: Een archaïsche vorm van Homo sapiens, Homo sapiens neanderthalensis (de Neanderthalers) en onze eigen soort Homo sapiens sapiens. In 1960 werd er een zeer complete schedel gevonden in het Griekse Petralona. De schedel hield een beetje het midden tussen een Homo sapiens en een Homo erectus, sommige mensen vonden zelfs dat de schedel wat Neanderthal trekken had. Aangezien het geen erectus was, maar ook geen Homo sapiens en al zeker Neanderthaler was classificeerde men de fossielen maar als archaïsche Homo sapiens. Datzelfde gebeurde ook zo’n beetje met fossielen uit het Franse Arago. De vinder, Henry de Lumley, zei dat de fossielen behoorden aan Homo erectus, anderen zeiden dat het Homo sapiens waren, maar de meeste mensen zagen ze als archaïsche Homo sapiens. Er werden meer en meer van dit soort fossielen gevonden en in de negentiger jaren besloot men toch deze fossielen in een eigen soort te plaatsen: Homo heidelbergensis. Het type exemplaar van deze soort werd de Mauer kaak, die in 1908 nabij het Duitse Heidelberg gevonden was. De nieuwe soort omvatte natuurlijk de Petralona en Arago vondsten, maar ook enkele fossielen uit Afrika (Bodo en Kabwe)
 

Bekijk het verspreidingsgebied van Homo heidelbergensis. Klik hier.

       
Nadat speleologen in 1993 in een ondergrondse grot in de Spaanse Siera de Atapuerca menselijke fossielen vonden, ging een team Spaanse antropologen door opgravingen doen. De grot werd al snel de Sima de los Huesos, de grot van de botten, genoemd aangezien er heel wat fossielen werden gevonden. De fossielen waren voornamelijk van tieners of jonge volwassenen en waren misschien in de grot gegooid als onderdeel van een of ander ritueel? De vondsten werden gedateerd op ongeveer 350.000 jaar oud en hadden trekken van zowel Homo sapiens en Homo sapiens neanderthalensis, dus misschien stonden ze wel aan de wieg van beide soorten. Ze worden op dit moment gezien als Homo heidelbergensis.

 
De eerste Europeanen Het volgende jaar, 1994, zou een druk jaar worden. In het voorjaar vond een team van engelse antropologen de oudste Engelsman in Boxgrove. Het fossiel een 500.000 jaar oud dijbeen, werd gevonden met een aantal stenen werktuigen. Het was destijds het oudste Europese fossiel. In Spanje echter zou men dat record snel verbreken. Een team, dat slechts enkele kilometers van de Sima de los Huesos werkten op een locatie die men de Gran Dolina noemt, vonden daar, na jaren van afgravingen, een groot aantal hominide fossielen. Het team dacht in eerste instantie dat de leeftijd van de fossielen vergelijkbaar zou zijn met die van de Sima de los Huesos, maar er stond hen een verrassing te wachten. De site was namelijk meer dan 800.000 jaar oud, veel ouder dan elke andere site in Europa. Na bestudering van de fossielen besloot het team deze in een nieuwe soort te plaatsen: Homo antecessor. De leider van het team Juan-Luis Arsuega denkt uit dat deze soort zowel de Neanderthalers als de moderne mens geëvolueerd zijn.

Het jaar was echter nog niet om. Die zomer vond een Italiaanse antropoloog een robuust schedelkapje met een zwaar aangezet wenkbrauwbeen bij wegwerkzaamheden bij het Italiaanse dorpje Ceprano. Met een leeftijd tussen de 800.000 en de 900.000 kon de Ceprano mens wel eens een van de oudste Europeanen zijn. Het team dat de fossielen bestudeert heeft de fossielen geclassificeerd als Homo erectus, vanwege hun gelijkenis met erectus fossielen gevonden in Marokko en Algerije en hun leeftijd valt ook in het erectus tijdperk, toch zijn er andere wetenschappers die ze als heidelbergensis classificeren.

Dit alles zorgt voor het volgende plaatje: de eerste Europeanen waren waarschijnlijk van de soort Homo erectus of Homo antecessor. Deze pioniers zijn Europa waarschijnlijk binnen gekomen via de landbrug die rond die tijd Azië met Europa verbond bij de Bosporus of wellicht zijn de Middellandse zee over gestoken, bij Gibraltar of misschien zelfs wel bij Sicilië. Hoe dan ook, we weten dat ze vrij vroeg al in Italië waren (800.000-900.000 jaar geleden).

Blijft natuurlijk de vraag: was deze pionier erectus of antecessor? Of is antecessor überhaupt wel een aparte soort? Het Spaanse team dat de antecessor fossielen bestudeerd denkt dat alleen Homo antecessor naar Europa is gekomen. Zij denken dat zowel erectus als antecessor zijn voortgekomen uit Homo ergaster, maar dat erectus naar Azië gemigreerd is en daar is uitgestorven en dat Homo antecessor Europa is ingetrokken en daar geëvolueerd is tot Homo heidelbergensis. In Afrika achtergebleven antecessor populaties zouden dan weer tot Homo sapiens geëvolueerd zijn en van daaruit de hele wereld bevolkt hebben. Een erg flatteuze theorie voor antecessor, maar het zou kunnen kloppen.

Een ding is zeker, tegen 500.000 jaar geleden was Homo heidelbergensis in Europa. De eerste Neanderthalers evolueerden waarschijnlijk uit deze groep, dit gebeurde zo’n 250.000 jaar geleden. 210.000 jaar later verschenen de eerste moderne mensen in Europa. 40.000 jaar oude geavanceerde stenen werktuigen gevonden in het noorden van Spanje zijn de eerste sporen van de komst van Homo sapiens sapiens: 10.000 jaar later waren de Neanderthalers zo goed als verdwenen. Hoe dit gebeurd is, houd wetenschappers al jarenlang bezig. De twee prominentste theorieën zijn de Out of Africa theorie en de Multi Regionality theorie.
 

Meer informatie over de Out of Africa en de Multi Regionality theorie vind je hier.